متاورس، اخلاق و حکمرانی در موج چهارم فناوری چالش ها و راهکارها

متاورس، اخلاق و حکمرانی در موج چهارم فناوری | تحولات فناورانه با سرعتی شگفت‌انگیز در حال بازتعریف جهان پیرامون ما هستند. از هوش مصنوعی و بلاک‌چین گرفته تا واقعیت افزوده و مجازی، همه در حال تغییر مرزهای تجربه انسانی‌اند. اما شاید هیچ پدیده‌ای به اندازه‌ی «متاورس» وعده‌ی خلق جهانی تازه را در دل خود نداشته باشد؛ جهانی که مرز میان واقعیت و مجاز را کم‌رنگ می‌کند و به تعبیر بسیاری از متخصصان، موج چهارم تحول بشری پس از اینترنت خواهد بود.

در این میان، پرسش‌های بنیادینی در حوزه‌های اخلاق، حقوق و فرهنگ مطرح می‌شود: آیا جامعه ما برای ورود به چنین فضایی آمادگی دارد؟ هویت، حریم خصوصی، مالکیت و حتی مفهوم رابطه انسانی در متاورس چگونه تعریف خواهد شد؟

برای واکاوی این چالش‌ها و بررسی ابعاد اخلاقی و اجتماعی متاورس، با آقای علی محمد رجبی، کارشناس ارشد علوم ارتباطات اجتماعی و پژوهشگر فضای مجازی و مدیر وب سایت خانواده و اینترنت ، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم. آقای رجبی در این مصاحبه ضمن تشریح ابعاد فلسفی و اخلاقی متاورس، به کاستی‌های فرهنگی و حقوقی کشور در مواجهه با این فناوری نوظهور اشاره می‌کند و درباره ضرورت حکمرانی بومی در این فضا هشدار می‌دهد.

در ادامه، مشروح گفت‌وگوی خبرنگار پایگاه خبری حقوقی عدل البرز با آقای رجبی را می‌خوانید.

عدل البرز: آقای رجبی، از نگاه شما متاورس چیست و چرا تا این اندازه درباره تأثیر آن بر آینده صحبت می‌شود؟

آقای رجبی: متاورس در واقع نسل بعدی اینترنت است؛ فضایی یکپارچه از دنیای واقعی و مجازی که افراد از طریق آواتارها، عینک‌های واقعیت مجازی، و زیرساخت‌های داده‌ای در آن زندگی، کار، خرید و تعامل می‌کنند. این فضا فقط یک بازی یا نرم‌افزار نیست، بلکه شبکه‌ای از فناوری‌های واقعیت افزوده، بلاک‌چین، هوش مصنوعی و شبکه‌های اجتماعی است. به همین دلیل برخی اندیشمندان مانند پروفسور جلالی معتقدند متاورس همان اثری را بر جهان خواهد گذاشت که اینترنت در دهه‌های اخیر گذاشت. موج چهارم فناوری، مرز میان زیست دیجیتال و واقعی را محو می‌کند و همین‌جاست که چالش‌های اخلاقی و حکمرانی مطرح می‌شوند.

متاورس، اخلاق و حکمرانی در موج چهارم فناوری | «متاورس، شبکه‌ای پایدار از فضاهای مجازی سه‌بعدی و دوبعدی است که افراد از طریق آواتارها، دستگاه‌های پوشیدنی و اقتصاد دیجیتال در آن تعامل می‌کنند.»

عدل البرز: در متاورس هویت چه معنایی دارد؟ وقتی از «هتک حیثیت» در فضای مجازی صحبت می‌کنیم، منظور دقیقاً چیست؟

آقای رجبی: در متاورس، هویت دیگر فقط نام کاربری یا عکس پروفایل نیست. هویت ترکیبی است از آواتار، داده‌های رفتاری، تراکنش‌های دیجیتال و تعاملات اجتماعی. آواتار می‌تواند نماینده واقعی یک شخص یا یک شخصیت خیالی باشد، اما در هر دو حالت حامل ارزش و حیثیت است. وقتی کسی به آواتار دیگری توهین یا او را تحقیر می‌کند، اثر روانی آن مشابه آزار در دنیای واقعی است. حتی سرقت آواتار یا جعل آن می‌تواند نوعی هتک حیثیت و تجاوز به حریم شخصیت محسوب شود. از منظر حقوقی نیز لازم است به تدریج برای آواتارها وضعیت حفاظتی یا حتی شخصیت حقوقی تعریف شود.

متاورس، اخلاق و حکمرانی در موج چهارم فناوری | «حریم خصوصی در متاورس شامل داده‌های حساس بیومتریک مانند ردیابی چشم، حرکات بدن و تاریخچه تعاملات است.»

عدل البرز: آیا افراد باید در کل متاورس فقط یک آواتار داشته باشند؟ یا می‌توانند چند هویت مجازی داشته باشند؟

آقای رجبی: الزام به داشتن یک آواتار واحد با اصول آزادی و حریم خصوصی در تضاد است. هر فرد باید بتواند بسته به نقش و موقعیت، آواتارهای متفاوتی داشته باشد — مثلاً یکی برای کار حرفه‌ای و دیگری برای تفریح یا آموزش. در برخی خدمات اقتصادی یا حقوقی ممکن است نیاز به آواتار رسمی با احراز هویت وجود داشته باشد، اما نباید این الزام به همه حوزه‌ها تعمیم داده شود. اصل باید بر «حداقل افشای هویت» باشد. همان‌طور که در دنیای واقعی شما می‌توانید در محیط‌های مختلف با لباس و نقش‌های متفاوت ظاهر شوید، در متاورس نیز این تنوع باید محترم شمرده شود.

عدل البرز: اگر کسی در متاورس تهمت بزند یا فحاشی کند، آیا می‌توان علیه او اعلام جرم کرد؟

آقای رجبی: از نظر اصولی، بله. اگر رفتار فرد موجب آسیب به حیثیت یا منافع شخصی دیگری شود، می‌توان آن را پیگیری حقوقی کرد. چالش اصلی در اینجا «شناسایی مرتکب» است؛ زیرا بسیاری از کاربران از آواتارهای ناشناس استفاده می‌کنند. اما همان‌طور که امروز جرایم سایبری در شبکه‌های اجتماعی پیگیری می‌شوند، در متاورس هم با توسعه استانداردهای فنی (مثل لاگ‌های رفتاری و احراز هویت مرحله‌ای) این امکان وجود دارد. پیشنهاد من به سیاست‌گذاران این است که رفتارهای خاص متاورسی مانند «تعرض مجازی» یا «تحقیر آواتار» را در قانون تعریف و جرم‌انگاری کنند.

عدل البرز: حریم خصوصی در متاورس کجاست؟ وقتی همه چیز از حرکات بدن تا نگاه چشم ثبت می‌شود، آیا اساساً حریم باقی می‌ماند؟

آقای رجبی: این پرسش بسیار مهمی است. در متاورس، داده‌های جمع‌آوری‌شده بسیار عمیق‌تر از فضای وب سنتی‌اند؛ چون دستگاه‌های VR و AR حتی حرکت چشم، تنفس یا ژست بدن شما را ثبت می‌کنند. این داده‌ها می‌توانند برای تحلیل احساسات یا تبلیغات هدفمند به کار روند و خطر سوءاستفاده بسیار زیاد است. راه‌حل، پذیرش اصولی مانند «کمینه‌سازی داده»، «شفافیت در پردازش» و «حق کنترل کاربر بر داده‌های خود» است. قوانین ملی نیز باید مشخص کنند چه داده‌ای بیومتریک محسوب می‌شود و برای جمع‌آوری آن نیاز به رضایت صریح کاربر است.

عدل البرز: آزار و اذیت در متاورس چه معنایی دارد؟ آیا می‌توان از آن به عنوان یک جرم یاد کرد؟

آقای رجبی: قطعاً بله. آزار در متاورس می‌تواند اشکال جدیدی به خود بگیرد — از تعقیب مجازی و تهدید تا تماس فیزیکی شبیه‌سازی‌شده که قربانی آن را واقعی حس می‌کند. پژوهش‌های بین‌المللی نشان داده‌اند که تجربه تعرض در VR می‌تواند تبعات روانی مشابه تعرض واقعی داشته باشد. بنابراین باید ابزارهای پیشگیرانه در طراحی پلتفرم‌ها گنجانده شود: مانند ایجاد حباب شخصی (Personal Space Bubble)، امکان مسدودسازی فوری، و سیستم گزارش‌دهی سریع. علاوه بر آن، قوانین باید رفتارهای آزاردهنده در محیط‌های مجازی سه‌بعدی را صریحاً تعریف و مجازات کنند.

متاورس، اخلاق و حکمرانی در موج چهارم فناوری | «آزار و اذیت در متاورس می‌تواند شامل تعقیب مجازی یا شبیه‌سازی تعرض در فضای VR باشد که حس فیزیکی واقعی ایجاد می‌کند.»

عدل البرز: روابط بین افراد در متاورس چگونه است و از نظر اخلاقی چه چالش‌هایی دارد؟

آقای رجبی: متاورس پتانسیل شگفت‌انگیزی برای گسترش ارتباطات انسانی دارد. شما می‌توانید با افراد از فرهنگ‌ها و کشور‌های مختلف در یک فضای مشترک کار یا تفریح کنید. اما در عین حال خطراتی مانند بی‌مسئولیتی رفتاری، هویت‌های جعلی و شکل‌گیری «حباب‌های الگوریتمی» نیز وجود دارد. از نظر اخلاقی، طراحی پلتفرم باید به‌گونه‌ای باشد که همدلی و گفت‌وگوی محترمانه تقویت شود و سازوکارهای پاسخ‌گویی و گزارش رفتارهای نامناسب فعال باشند. تربیت فرهنگی و آموزش سواد متاورسی نیز در این زمینه نقشی اساسی دارد.

عدل البرز: مالکیت در فضای متاورس چگونه تعریف می‌شود؟ آیا خرید زمین مجازی یا آیتم‌های دیجیتال واقعاً نوعی مالکیت محسوب می‌شود؟

آقای رجبی: مالکیت در متاورس پیچیده است. فناوری بلاک‌چین و NFTها امکان ثبت مالکیت را فراهم کرده‌اند، اما باید میان «مالکیت فنی» و «حق قانونی» تفاوت قائل شد. ممکن است شما زمین یا آیتمی را در یک پلتفرم بخرید، اما طبق قوانین همان پلتفرم، مالکیت شما محدود باشد و در صورت تغییر سیاست‌ها از بین برود. قوانین ملی و بین‌المللی هنوز درباره حقوق مالکیت دیجیتال در متاورس به توافق نرسیده‌اند. برای حل این مسئله باید چارچوبی مشترک بین فناوری و حقوق ایجاد شود که بتواند مالکیت دیجیتال را به رسمیت بشناسد.

عدل البرز: برندها و شرکت‌ها در متاورس چگونه فعالیت می‌کنند؟ آیا خطر سوءاستفاده از برند وجود دارد؟

آقای رجبی: بله، برندها یکی از بازیگران اصلی متاورس خواهند بود. بسیاری از شرکت‌های بزرگ از هم‌اکنون فروشگاه یا دفتر مجازی خود را راه‌اندازی کرده‌اند. اما در کنار فرصت‌ها، خطر جعل برند، سوءاستفاده از نشان تجاری و فروش غیرمجاز آیتم‌ها وجود دارد. نهادهای بین‌المللی مانند سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) تأکید کرده‌اند که قوانین علائم تجاری باید با فضای متاورس سازگار شود. برندها باید پیش از ورود، سیاست مشخصی برای حفاظت از حقوق مالکیت فکری خود در این فضا داشته باشند.

متاورس، اخلاق و حکمرانی در موج چهارم فناوری | «مالکیت دارایی‌های دیجیتال مانند زمین مجازی و NFTها، مسائل کپی‌رایت و علائم تجاری را به چالش می‌کشد.»

عدل البرز: به نظر شما جامعه ما از نظر فرهنگی و حکمرانی آماده ورود به متاورس هست؟

آقای رجبی: هنوز نه. از منظر فرهنگی، ما در زمینه سواد دیجیتال و تربیت اخلاقی کاربران عقب هستیم. از منظر اجتماعی، نابرابری در دسترسی به فناوری‌های گران‌قیمت مانند هدست‌های VR مانع مشارکت همگانی می‌شود. و از نظر حکمرانی، هنوز نظام حقوقی و استانداردهای ملی برای متاورس وجود ندارد. پیشنهاد من ایجاد یک «کارگروه ملی متاورس» است که با حضور حقوق‌دانان، مهندسان، جامعه‌شناسان و بخش خصوصی، به‌صورت چندذینفعی و علمی درباره مقررات، آموزش و استانداردسازی تصمیم‌گیری کند.

متاورس، اخلاق و حکمرانی در موج چهارم فناوری | «جامعه هنوز آمادگی لازم برای ورود به متاورس را ندارد؛ شکاف دیجیتال، کمبود سواد مجازی و فقدان چارچوب‌های حکومتی از جمله موانع اصلی است.»

عدل البرز: شما از مبانی فلسفی و اخلاقی متاورس صحبت کردید. لطفاً بفرمایید این مبانی چه هستند؟

آقای رجبی: در نگاه من، متاورس باید بر اصول پنج‌گانه استوار شود:

• کرامت انسانی به‌عنوان محور اصلی طراحی و سیاست‌گذاری؛
• شفافیت و پاسخگویی در جمع‌آوری و استفاده از داده‌ها؛
• حق انتخاب و کنترل فردی برای کاربران؛
• عدالت و دسترسی برابر برای جلوگیری از شکاف دیجیتال؛
• تنظیم‌گری منعطف و آزمایشی که بتواند همراه با تحول فناوری تکامل یابد.

اگر این اصول رعایت شود، متاورس می‌تواند ابزاری برای توسعه انسانی باشد، نه صرفاً یک بازار تجاری یا ابزار نظارت.

عدل البرز: در پایان، چه توصیه‌ای برای دولت، دانشگاه و بخش خصوصی دارید؟

آقای رجبی:

• برای دولت: ایجاد چارچوب حقوقی موقت برای حفاظت از حریم خصوصی و مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها و آغاز گفت‌وگوی چندجانبه با متخصصان.
• برای دانشگاه‌ها: توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای درباره متاورس، اخلاق، و حقوق دیجیتال و طراحی دوره‌های آموزشی سواد متاورسی برای نسل جوان.
• برای شرکت‌ها و پلتفرم‌ها: رعایت استانداردهای جهانی در زمینه داده، طراحی حریم خصوصی‌محور، و شفافیت در استفاده از اطلاعات کاربران.

عدل البرز: جمع‌بندی شما از آینده متاورس چیست؟

آقای رجبی: متاورس یک فرصت بزرگ است، اما بدون آمادگی فرهنگی، اجتماعی و حقوقی، می‌تواند تهدیدی برای حریم، اخلاق و هویت جامعه باشد. باید هم‌زمان در سه جبهه حرکت کنیم: فناوری امن، قانون به‌روز و فرهنگ مسئولانه. اگر این سه ضلع هم‌زمان شکل بگیرند، متاورس می‌تواند بستری برای رشد و خلاقیت انسانی باشد، نه ابزاری برای سلطه و نابرابری.

منابع مورد استفاده:

1. IEEE Standards for the Metaverse (2023–۲۰۲۵)
2. UNESCO — Ethics of Artificial Intelligence
3. Porta, C. M. et al. — Sexual Violence in Virtual Reality: A Scoping Review
4. Mengual, L. A. — Legal Status for Avatars in the Metaverse
5. WIPO & Reedsmith — Intellectual Property in the Metaverse
6. Behera, R. K. — Ethical Metaverse Principles for Guiding Decision-Making
7. Frontiers in Virtual Reality — Ethics in the Metaverse (2025)
8. متاورس، اخلاق و حکمرانی ، چارچوب مفهومی برای تحلیل علوم اجتماعی و رفتاری

سایر مصاحبه ها:

• خشونت و تهدید آنلاین علیه زنان و دختران، رویاهای دیجیتال زنان در معرض تهدید؛ وقتی فضای مجازی تبدیل به میدان خطر می‌شود