سالمندان؛ محور اصلاح سیاستها و تغییر نگاه فرهنگی در جامعه
سالمندان؛ محور اصلاح سیاستها و تغییر نگاه فرهنگی در جامعه؛ به گزارش پایگاه خبری عدل البرز، نهم مهرماه، روز جهانی سالمند، یادآور نقش ارزشمند و تجربهمحور سالمندان در ساختار اجتماعی است؛ اما واقعیت این است که سالمندان کشور ما هنوز با مشکلات فراوانی از جمله محدودیت در دسترسی به خدمات درمانی، فشارهای مالی و کمبود حمایتهای قانونی مواجهاند.
کارشناسان تأکید دارند که برای ارتقای کیفیت زندگی این قشر مهم، باید نگاه سنتی به سالمندی تغییر کرده و سیاستهای حمایتی نوینی در جهت تحقق «سالمندی فعال» تدوین و اجرایی شود؛ مفهومی که سالمند را بهعنوان عضوی توانمند، مستقل و فعال در جامعه میشناسد و نه صرفاً فردی نیازمند مراقبت.
این روز فرصتی برای تأکید بر اهمیت حفظ و ارتقای حقوق سالمندان در جامعه است. سالمندان بخش ارزشمندی از ساختار اجتماعی هستند که با تجربه و دانش خود، نقش مهمی در شکلدهی فرهنگ و خانوادهها ایفا میکنند.
با این حال، هنوز مشکلات زیادی در زمینه رعایت حقوق آنان وجود دارد؛ از جمله محدودیت در دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی، مشکلات مالی و نبود حمایتهای کافی اجتماعی و قانونی. کارشناسان معتقدند توجه بیشتر به نیازهای این گروه سنی و تدوین سیاستهای حمایتی میتواند کیفیت زندگی سالمندان را به شکل چشمگیری بهبود بخشد.
در روز جهانی سالمند، سازمانهای مردمنهاد و نهادهای دولتی با برگزاری برنامههای آموزشی و فرهنگی، تلاش میکنند آگاهی عمومی را نسبت به حقوق سالمندان افزایش دهند و بر ضرورت احترام و حمایت از آنان تأکید کنند.
حقوق سالمندان باید نه تنها در قوانین مدون بلکه در رفتارهای روزمره جامعه نیز رعایت شود تا این افراد بتوانند با آرامش، عزت و امنیت زندگی کنند. در این خصوص با امیر طیبی جامعهشناس و حقوقدان گفتوگویی داشتیم.
خبرنگار: به نظر شما چرا سالمندی در کشور ما اینقدر چالشبرانگیز و حتی ترسناک شده است؟
کارشناس: این سؤال مهمی است و باید به آن توجه کرد. واقعیت این است که مشکلات سیاستگذاری و نبود برنامهریزی منسجم باعث شده سالمندان در کشور ما با شرایط سختی مواجه شوند.
علاوه بر این، تغییرات فرهنگی که به شکل منفی بر نگاه جامعه نسبت به سالمندی تأثیر گذاشته، سالمندی را به دورهای پر از نگرانی و حتی ترس تبدیل کرده است. اما نکته مهم این است که این وضعیت قطعی نیست و میتوان با نگاهی تازه و فعال، سالمندی را به دورهای پر از فرصت و نشاط تبدیل کرد.
یعنی باید به سمت مفهوم سالمندی فعال حرکت کنیم؛ جایی که سالمندان نه تنها حضور دارند، بلکه از نقشهای مؤثر اجتماعی برخوردارند، سلامت جسمی و روانیشان حفظ میشود و با داشتن استقلال مالی میتوانند زندگی باکیفیت و با کرامتی داشته باشند.
خبرنگار: جالبه! پس سالمندی فعال یعنی فقط فعالیت بدنی نیست؟
کارشناس: دقیقاً! خیلیها فکر میکنند سالمندی فعال فقط یعنی ورزش کردن یا فعالیت بدنی، اما واقعیت بسیار فراتر از این است.
سالمندی فعال یعنی سالمند بعد از بازنشستگی هم همچنان حضوری پررنگ و مؤثر در جامعه داشته باشد؛ نقشهای اجتماعی را فعالانه بپذیرد، چه در کار داوطلبانه، چه در حمایت از خانواده یا حتی مشارکت در فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی. این مفهوم که از حدود ۲۰ سال پیش در اروپا شکل گرفت، بر سه شاخص اصلی تأکید دارد: نخست انجام وظایف و نقشهای اجتماعی، دوم حفظ سلامتی جسمی و روانی، و سوم داشتن استقلال مالی که باعث میشود سالمند بتواند با احترام و بدون وابستگی زندگی کند. پس سالمندی فعال یعنی دورهای پرمعنا و پرانرژی، نه صرفاً زمانی برای انزوا و کمتحرکی.
خبرنگار: خیلی خوب. حالا چه مراحلی باید طی کنیم تا این سالمندی فعال در کشور ما جا بیفتد؟
کارشناس: این مسیر چندوجهی و نیازمند تلاش هماهنگ است. ابتدا باید در بخش سیاستگذاری و قانونگذاری تغییرات جدی ایجاد کنیم. یعنی قوانین و مقررات باید بهگونهای باشند که سالمندان بتوانند راحتتر در کارهای اجتماعی، اقتصادی و داوطلبانه مشارکت کنند.
همچنین باید زیرساختهای پزشکی و رفاهی مناسبی فراهم شود تا سلامت جسمی و روانی آنان حفظ گردد. بخش دوم، که حتی مهمتر است، تغییر نگاه فرهنگی جامعه است. جامعه باید سالمندان را بهعنوان افراد فعال، توانمند و تأثیرگذار بپذیرد و برای نقشآفرینی آنان ارزش قائل شود.
این تغییر نگاه، زمینهای ایجاد میکند تا سالمندان هم آماده پذیرش این نقش شوند و احساس کنند حضورشان مهم و مؤثر است. پس باید هم در حوزه سیاستها و هم در فرهنگ، مسیر حمایت و تقویت سالمندی فعال را پیش بگیریم.
خبرنگار: چه عواملی در این تغییر نقش دارند؟
کارشناس: عوامل متعددی نقشآفریناند. مثلاً سن، وضعیت مالی و جایگاه اجتماعی هر فرد سالمند میتواند کیفیت زندگی فعال او را تحت تأثیر قرار دهد. تحصیلات یکی از مهمترین عوامل است؛ کسی که آموزش دیده و تحصیلات بیشتری دارد، معمولاً انگیزه و فرصت بیشتری برای شرکت در فعالیتهای داوطلبانه و اجتماعی خواهد داشت.
از سوی دیگر، حمایتهای اجتماعی و خانوادگی هم بسیار مهم است؛ سالمندی که احساس کند خانواده و جامعه پشتیبان او هستند، با اعتمادبهنفس بیشتری در فعالیتهای اجتماعی مشارکت میکند. بنابراین، باید به تمام این عوامل توجه کنیم و برنامههایی تدوین کنیم که به همه این ابعاد پاسخ دهد.
خبرنگار: اگر فقط از دید فردی به سالمندی فعال نگاه کنیم، چه میشود؟
کارشناس: اگر سالمندی فعال را فقط بهعنوان یک ویژگی فردی ببینیم، بسیاری از ابعاد مهم آن را از دست میدهیم. سالمندی فعال فراتر از عملکرد فردی است و مسئلهای کاملاً اجتماعی و فرهنگی به شمار میرود.
بدون توجه به سیاستگذاریها، قوانین و فرهنگ حاکم بر جامعه، نمیتوان انتظار داشت سالمندان بهصورت فعال در جامعه حضور داشته باشند.
به عبارتی، اگر فقط سالمندان را مسئول بدانیم و شرایط اجتماعی و فرهنگی را نادیده بگیریم، به واقعیت سالمندی فعال دست پیدا نخواهیم کرد. این مفهوم نیازمند همکاری و حمایت جامعه، خانواده و نهادهای حکومتی است.
خبرنگار: پس خلاصه راهکار شما چیست؟
کارشناس: راهکار اصلی دو جنبه اساسی دارد: نخست تغییر نگرش فرهنگی جامعه به سالمندی؛ یعنی جامعه باید سالمندان را نه بهعنوان افراد ناتوان، بلکه بهعنوان اعضای فعال و مؤثر جامعه بپذیرد و جایگاه آنان را بازتعریف کند.
دوم، فشار و مطالبه از نهادهای قدرت برای تصویب و اجرای قوانین و سیاستهای حمایتی قوی و متناسب با نیازهای سالمندان. این سیاستها باید تضمینکننده مشارکت اجتماعی، سلامت و استقلال مالی سالمندان باشند.
متأسفانه تاکنون این مسائل بهطور جدی در نهادهای قدرت دیده نشده و همین موضوع بزرگترین مانع در مسیر سالمندی فعال است. اگر بتوانیم این دو حوزه را با هم پیش ببریم، مسیر برای سالمندی فعال و باکیفیت هموار خواهد شد.
