هوش مصنوعی؛ فرصتی برای یادگیری یا تهدیدی برای قدرت تفکر دانش‌آموزان؟
به گزارش پایگاه خبری عدل البرز، سر تو از اون گوشی بیار بیرون، تو اون گوشی چی داره که اینقدر سرگرمت کرده؟» این‌ها جملاتی است که بسیاری از والدین در اعتراض به استفاده بیش از حد فرزندانشان از تلفن همراه به آن‌ها می‌گویند. از طرف دیگر، والدینی نیز هستند که به دلیل مشغله زیاد، گوشی را به فرزند خود می‌دهند تا سرگرم شود. استفاده درست از فناوری با نظارت والدین می‌تواند به درک بهتر زندگی توسط کودک کمک کند، اما استفاده از اینترنت بدون نظارت والدین، قدرت تفکر او را از بین می‌برد.
در گذشته، زمانی که هوش مصنوعی وجود نداشت، دانش‌آموزان با استفاده از راهنمای دروس (گام به گام) به سؤالات پاسخ می‌دادند. معلمان نیز که نگران از بین رفتن قدرت حل مسئله و تفکر دانش‌آموز بودند، با پاسخ‌هایی که مشخص بود از راهنمای دروس استفاده شده، به‌شدت برخورد می‌کردند. اما امروزه شاهد هستیم که دانش‌آموزان نه تنها در حل مسائل درسی، بلکه در امتحانات مجازی نیز از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؛ کاری که به گفته کارشناسان، قدرت تفکراز آن ها می گیرد
خبرنگار «عدل البرز» در خصوص حضور کودکان در فضای مجازی و اینترنت و استفاده آن‌ها از هوش مصنوعی، با علیمحمد رجبی، کارشناس ارشد علوم ارتباطات و پژوهشگر فضای مجازی مصاحبه کرده است در ادامه، متن این مصاحبه را مشاهده می‌کنید
هوش مصنوعی امروز چه تفاوتی با سامانه‌های خودکار گذشته دارد و چرا اینقدر پررنگ شده است؟
«مباحث مرتبط با هوش مصنوعی سابقه‌ای طولانی در حوزه فناوری اطلاعات دارد، اما آنچه امروز در قالب چت‌بات‌ها و فناوری‌های زایا پیشروی جامعه قرار گرفته، نوعی هوش مصنوعی مولد است که به‌سرعت شیوه‌های کار و زندگی بشر را متحول می‌سازد.»
پ آیا می‌توان هوش مصنوعی را هم‌سنگ اینترنت یک پدیده فراگیر در زندگی اجتماعی دانست؟
«هوش مصنوعی همانند اینترنت یک پارادایم جدید در زیست اجتماعی است. همان‌گونه که در دهه‌های گذشته تصور زیست بدون اینترنت برای جامعه ناممکن شد، در سال‌های پیشرو نیز انجام فعالیت‌های آموزشی، اداری و خدماتی بدون بهره‌گیری از هوش مصنوعی میسر نخواهد بود؛ ازاین‌رو رویکرد ساده‌انگارانه به این موضوع پاسخگوی چالش‌های پیشرو نیست و باید با ارتقای سواد رسانه‌ای و سواد هوش مصنوعی به استقبال این دگرگونی رفت.»
پرسش: نگرانی والدین از عقب‌ماندن نسبت به فرزندان در حوزه فناوری را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
«به دلیل سرعت بالای یادگیری و انطباق کودکان و نوجوانان با فناوری‌های نوین، والدین همواره با نگرانی از عقب‌ماندگی در این حوزه مواجه هستند؛ خانواده‌ها نباید انتظار داشته باشند که بتوان فرزندان را از کاربری ابزارهای هوش مصنوعی بازداشت، بلکه باید توانمندسازی و هدایت اصولی آنان را در اولویت قرار دهند.»
نهادهای متولی در زمینه آموزش ایمنی هوش مصنوعی به خانواده‌ها چه اقداماتی انجام داده‌اند؟
«نهادهای متولی در عرصه سیاست‌گذاری و آموزش ایمنی هوش مصنوعی به خانواده‌ها اقدام ملموسی انجام نداده‌اند و بنابراین خانواده‌ها نباید در انتظار برنامه‌ریزی نهادها بمانند، بلکه باید شخصاً مدیریت درون خانواده را بر عهده بگیرند.»
والدین برای هم‌زبان شدن با فرزندان خود در حوزه فناوری چه باید بکنند؟
«باتوجه‌به میانگین استفاده روزانه ۴ ساعته کاربران از اینترنت در کشور، والدین باید دست‌کم بخشی از زمان روزانه یا هفتگی خود را به مطالعه فناوری و یادگیری سواد دیجیتال اختصاص دهند تا با زبان و دنیای فرزندان خود بیگانه نمانند.»
انتخاب ابزارهای مناسب برای نوجوانان باید بر چه معیاری انجام شود؟
«برای گروه‌های سنی نوجوان، استفاده از سامانه‌هایی که نظارت محتوایی و ضریب خطای پایین‌تری دارند ترجیح دارد و به همین جهت در صورت لزوم، بهره‌گیری از ابزارهای بومی تعبیه‌شده در پیام‌رسان‌های داخلی به دلیل پایش دقیق‌تر محتوا اولویت دارد؛ همچنین گفت‌وگو و تعامل مستمر والدین با فرزندان درباره چگونگی استفاده از این سرویس‌ها، ایمن‌ترین مسیر برای صیانت از بنیان خانواده است.»
خطر تضعیف تفکر مستقل دانش‌آموزان با استفاده نادرست از فناوری
دغدغه مادران درباره وابستگی فرزندشان به ربات‌های گفتگوگر چقدر جدی است؟
«این نگرانی بسیار به‌جا است و در نقاط مختلف دنیا موارد متعددی ثبت شده که وابستگی شدید عاطفی کودکان و نوجوانان به هوش مصنوعی و پیروی از مشاوره‌های آن، حتی به آسیب‌های جدی و ترغیب به خودکشی ختم شده است.»
چرا هوش مصنوعی نمی‌تواند جایگزین روابط عاطفی و همدلی واقعی باشد؟
«هوش مصنوعی به‌هیچ‌عنوان محل مناسبی برای درد دل و ارتباط عاطفی به شمار نمی‌رود. ماشین به‌گونه‌ای طراحی شده که کاربر را به چشم یک مشتری نگاه می‌کند و هدف آن ارائه پاسخ‌هایی است که رضایت مراجع را جلب کند؛ بنابراین هیچ‌گاه با نظر او مخالفت نکرده و با همدلی کاذب، زمینه‌ساز تصمیمات پرخطر و انزوای کاربر از روابط واقعی می‌شود.»
مصرف رسانه‌ای کودکان باید بر اساس چه قواعدی مدیریت شود؟
«بر اساس استانداردهای جهانی سواد دیجیتال، استفاده مستقل از شبکه‌های اجتماعی برای سنین زیر دوازده یا سیزده سال ممنوع است و در برخی کشورها این محدودیت تا شانزده‌سالگی اعمال می‌شود. سپردن تلفن همراه بدون نظارت، فقدان برنامه زمانی مشخص در خانواده و نبود ابزارهای کنترل والدگری، فرزندان را در معرض اعتیاد اینترنتی و اختلالات رفتاری قرار می‌دهد و لازم است والدین با مشارکت‌دادن کودکان در بازی‌های فکری و سرگرمی‌های گروهی، الگوی مصرف دیجیتال را مدیریت کنند.»
استفاده دانش‌آموزان از هوش مصنوعی برای انجام تکالیف مدرسه چه پیامدی دارد
«اگر فناوری جایگزین فرایند فکرکردن شود، قدرت تفکر و مهارت حل مسئله در نوجوانان تضعیف خواهد شد. حذف کامل هوش مصنوعی امکان‌پذیر نیست، اما باید شیوه تعامل با آن از طریق مهندسی دستور یا پرامپت اصلاح شود؛ به این معنا که دانش‌آموز به‌جای درخواست حل مستقیم مسئله، از سامانه بخواهد که نقش یک معلم و راهنما را ایفا کرده و روش گام‌به‌گام یادگیری را آموزش دهد.»
سامانه‌های نوین چه قابلیت‌های آموزشی در اختیار خانواده‌ها قرار می‌دهند؟
«والدین می‌توانند در بخش تنظیمات هوش مصنوعی، نقش راهنما و مربی را فعال سازند تا دستگاه به‌جای دادن پاسخ آماده، مخاطب را به تفکر بیشتر و تمرین ترغیب کند. همچنین اولویت‌بخشی به سرویس‌های بومی به دلیل متناسب بودن با سیاست‌های فرهنگی و اعمال نظارت‌های حمایتی بر تبادل اطلاعات، راهکاری ایمن‌تر برای خانواده‌ها است.»
این مجموعه برای پیشگیری و آموزش همگانی چه برنامه‌هایی در دستور کار دارد؟
«برنامه‌های متعددی برای ارتقای سواد رسانه‌ای خانواده‌ها و تبیین تهدیدات هوش مصنوعی تدارک دیده شده است. این آموزش‌ها از طریق بستر شبکه شاد و در کانال ارتباطی «همیار پلیس» در دسترس عموم اولیا و مربیان قرار دارد و طرح‌های گسترده‌تری نیز برای افزایش مهارت‌های کاربری سالم در فضای مجازی در دستور کار قرار گرفته است.»
